Cechy złotnicze Karola Malcza, Warszawa


Zdecydowana większość przedmiotów srebrnych z jakimi mamy do czynienia jest opatrzona drobnymi znaczkami, które umieszczone są w stosunkowo mało eksponowanym miejscu. Są to tak zwane znaki lub cechy złotnicze. Nanoszono je przy użyciu młotka i narzędzia zwanego puncyną, którego końcówka posiadała określony kształt. Przybite czy bite w ten sposób znaki umożliwiają nam dzisiaj powiązanie przedmiotu z ośrodkiem złotniczym, państwem lub miastem, przypisanie go konkretnemu mistrzowi lub warsztatowi, a także jego datowanie, niekiedy bardzo precyzyjne.

Pierwsze znaki na europejskich wyrobach złotniczych pojawiły się już w średniowieczu, najwcześniej we Francji i w Wielkiej Brytanii. Ich wprowadzenie wiąże się z działalnością cechów rzemieślniczych i potrzebą potwierdzenia autentyczności przedmiotów wykonywanych przez ich członków. Szlachetna miękkość srebra uniemożliwia wytwarzanie przedmiotów użytkowych z czystego metalu. Dopiero domieszka miedzi, a niekiedy także cyny czy ołowiu, pozwala na wykonanie trwałego dzbana czy misy. Taka sytuacja stwarza możliwość manipulowania ilością składników w stopie, a naoczne ich rozpoznanie w zetknięciu ze srebrnym przedmiotem nie jest możliwe. Problem ten rozwiązuje cechowa regulacja określająca jakie proporcje srebra i domieszek uznaje się za przyjęte w danym cechu, ale także kontrolująca czy jego członkowie do owych zaleceń faktycznie się stosują.

Poszczególne cechy, a z czasem całe Państwa stopniowo rozwinęły system znakowania wyrobów złotniczych. Oto jakie wyróżniamy typy znaków.

1. Znaki imienne złotników, warsztatowe, firmowe.

Znak złotnika początkowo przybrał formę pierwszej litery jego imienia, by z czasem przedstawiać oba inicjały lub trzy litery, jeśli mistrz posługiwał się dwoma imionami. Znaki te umieszczane były w polach o rozmaitym wykroju. Niekiedy to kształt pola bądź krój liter pozwala odróżnić dwóch złotników o jednakowych inicjałach.

Johann George Wilhelm Heinicke, Berlin

1. Litera H  to sygnatura mistrza Johanna Georga Wilhelma Heinicke, aktywnego w Berlinie w latach ok. 1810 - ok. 1842.

Paul Storr, Londyn

2. Inicjałem P.S  posługiwał się jeden z najwybitniejszych angielskich mistrzów, Paul Storr. W całej Wielkiej Brytanii ten ustalony jeszcze w XIV wieku sposób przedstawienia znaku złotnika jest stosowany do dziś. Warto wspomnieć, że początkowo były to dwie pierwsze litery nazwiska złotnika, zaś od 1739 roku jest to inicjał z pierwszych liter imienia i nazwiska. 

Friedrich Georg Triesch, Wiedeń

3. Podobnie w Cesarstwie Austrii oraz w Austro-Węgrzech złotnicy używali cech inicjałowych. Litery FT  w porstokątnym polu to znak wiedeńskiego mistrza Friedricha Georga Triescha, który działał w latach 40-tych XIX wieku.

Louis MILLERAND Grenoble 1750

4. We Francji pojawienie się znaku złotnika sięga 1378 roku. Mistrzowie posługiwali sie swoimi inicjałami z dodatkowymi znakami, koroną i symbolem miasta, przedstawionymi powyżej inicjału lub biorącymi ów inicjał niejako w nawias. Znak z literami L.M  to cecha złotnika Louis Meillerand'a, aktywnego w Grenoble ok. 1750 roku. 

Cecha złotnika francuskiego

5. Dekretem z 1797 roku francuscy złotnicy zostali zobligowani do stosowania znaków zamkniętych w polu o kształcie rombu. Ilustrowany tutaj znak to sygnatura niezidentyfikowanego mistrza czynnego w Paryżu ok. 1810 roku.


Ok. połowy XVIII wieku pojawiły się znaki w postaci pełnego nazwiska mistrza. Znaki takie spotykamy do końca XIX wieku. Zdarzało się, że warsztat znakomitego złotnika, kontynuowany przez jego potomków lub inwestorów rozrastał się i przekształcał w prosperującą manufakturę, która dla podkreślenia swojej historii odwoływała się do nazwiska swego założyciela. Wówczas jeszcze i w XX wieku spotykamy wyroby znakowane cechami z pełnym nazwiskiem złotnika.

Johann Friedrich Krickhan, Królewiec

6. Johann Friedrich Krickhan (1789 - 1846) działał w Królewcu.

Złotnik Krupiński, Wilno

7. W latach 1812 - ok. 1840 w Wilnie warsztat prowadził Leopold Krupiński (Krópiński).

Złotnik Becker, Niemcy

8. Znaki złotników przedstawiające pełne nazwisko mistrza były także często spotykane na terenie Niemiec. Tutaj cecha najprawdopodobniej kolońskiego majstra Carla Beckera, aktywnego w latach 80-tych XIX wieku. 

Claude Doutre Roussel, Paryż

9. Choć rzadziej, ten typ znaku wystepuje także po 1797 roku we Francji. Tu cecha warsztatu paryskiego złotnika Claude'a Roussel'a (ok. 1900).

Firma Radke, Warszawa, cecha kupiecka

10. Choć Gustaw Radke, założyciel warsztatu istniejącego w Warszawie od 1867 roku zmarł w 1881 roku, Antoni Żelisławski, który kontuował działalność firmy
i przyczynił sie do jej dalszego rozwoju, pozostał przy raz obranej nazwie firmy. Choć manufaktura kilukrotnie zmieniała właścicieli, do 1934 roku, to jest do jej likwidacji, pozostała przy znaku firmowym G. Radke lub Radke. Tu przykład cechy z ok. 1920 roku. 


Znakiem złotnika mogło także być godło lub gmerk, który dziś można by określić mianem logotypu. Znaki te przybierały najróżniejsze postaci zwierząt, roślin, ciał astralnych, przyrządów oraz symboli i umieszczane były w polach o rozmaitych kształtach. W zależności od czasu i miejsca występowały samodzielnie lub towarzyszyły cesze imiennej.

Emil Radke, Warszawa, znak złotnika

11. Złotnik Emil Radke, czynny w Warszawie w latach 1832 - ok. 1867, obok cechy imiennej E. Radke stosował także znak warsztatowy wyobrażający trzy gwiazdki i półksiężyc zamknięte w polu owalnym. 

Peter Bruckman & Co

12. W 1805 roku Peter Bruckmann założył warsztat w Heilbronn, południowo zachodnich Niemczech. Odniósł wielki sukces. Wyroby manufaktury Bruckmann & Söhne są znane i doceniane przez kolekcjonerów na całym świecie. Początkowo sygnowano je znakiem inicjałowym obok cechy firmowej z wyobrażeniem orła z rozpostartymi skrzydłami. Od lat 90-tych XIX w. na wyrobach manufaktury odnajdziemy już tylko ten drugi znak.  

Meyen and Co, Berlin

13.Znakomita większość niemieckich firm złotniczych, po unifikacji systemu probierczego w 1884 roku, stosowała znaki obrazkowe. Tu przykład cechy berlińskiej firmy H. Meyen & Co., posługującej się znakiem z głową mężczyzny w czapce, z profilu. 

Jacques-Augustin Gandais, Paryż, cecha złotnika

14. W tak zwanych rombowych znakach francuskich złotników, obok inicjałów mistrza często odnajdziemy wyobrażenia gwiazd, narzędzi, roślin czy zwierząt. Paryski warsztat Augustina Gandais'a, czynny w latach ok. 1820-1840 posługiwał się znakiem z figurą żyrafy. 


W tym miejscu należy podkreślić, że znak złotnika wybity na srebrnym przedmiocie nie identyfikuje jasno jego autora, a warsztat z którego przedmiot wyszedł. Część bądź cały przedmiot mógł bowiem wyjść z ręki zatrudnionego u mistrza czeladnika. Zdarzało się także, że mistrzowie nabywali komponenty do swoich wyrobów, jak np. sztancowane plakiety używane jako aplikacje, w innych warsztatach. Warto o tym pamiętać. Fakt wybicia cechy mistrza na przedmiocie oznacza, że wziął on odpowiedzialność za jakość stopu.

Około połowy XIX wieku, wraz z rozwojem warsztatów złotniczych i stopniową mechanizacją produkcji, a co za tym idzie przekształcaniem się niektórych warsztatów w manufaktury, coraz częściej znak firmowy odzwierciedla formę prawną wytwórcy. Coraz częściej także dana firma w swojej ofercie miała nie tylko przedmioty własnej produkcji, ale także innych firm. Wówczas na jednym przedmiocie znajdziemy dwa znaki firmowe i niekiedy trudno jest określić, która jest wytwórcą a która sprzedawcą.

Eduard Schuermann & Co, znak złotnika

15. Znakiem widocznym na fotografii posługiwała się spółka Eduard Schuermann & Co, aktywna od ok. 1870 roku we Frankfurcie nad Menem.

Finnigans Ltd, Londyn, znak złotnika

16. Na zdjęciu znak londyńskiej spółki z o.o., Finnigans Ltd., czynnej w latach 1908 - 1939.

W Rothe

17. Tu mamy do czynienia z przykładem niemieckiego wyrobu z końca XIX wieku, gdzie dwa skrzyżowane młotki to znak firmy Gebrüder Petersfeldt, w tym przypadku wytwórcy przedmiotu. Znak imienny W. Rothe wskazuje sklep jubilera i zegarmistrza Wilhelma Rothe z Leszna.

Bracia Hempel, Warszawa

18. Znane są przypadki, że jeśli przedmiot wyszedł spod ręki zatrudnionego w firmie wyjątkowo utalentowanego i uznanego mistrza lub z ręki założyciela firmy, to obok znaku firmowego wybijał on także własny, inicjałowy znak. Tu obok immiennego znaku firmy Braci Hempel widoczna jest cecha autora przedmiotu, Władysława Hempla. 

William Smily, Londyn

19. Brytyjski złotnik William Smily był kierownikiem londyńskiej firmy Savory & Sons, czynnej w latach 1855-1864. Na wielu samodzielnie przez niego wykonanych przedmiotach pochodzących z tej manufaktury możemy spotkać jego inicjały. 

2. Znaki miejskie

Po wykonaniu srebrnego przedmiotu i naniesieniu nań swojej sygnatury, złotnik zanosił go do starszego cechu. Ten badał przedmiot pod kątem jakości stopu i jeśli wyrób spełniał wymogi, przybijał znak. Znak cechu odnosił się zawsze do ośrodka w jakim cech działał, stąd określany jest mianem znaku miejskiego. Przybierał on formę pierwszej litery nazwy miasta, godła miasta lub jego fragmentu, jeśli herb miejski był bardzo rozbudowany.

Identyfikując znak miejski należy zawsze analizować go w odniesieniu do innych towarzyszących mu znaków oraz pamiętać, że kilka różnych ośrodków, w których cecha miejska odnosiła się do herbu miasta, mogło posługiwać się takim samym lub bardzo podobnym znakiem. Dodatkowo z biegiem lat formy tych znaków, przy zmianie narzędzi do ich wybijania, mogły ulegać modyfikacjom.

Cecha miejska, Gdańsk

20. Gdański cech złotniczy, od 1 ćw. XV wieku niezmiennie posługiwał się znakiem z herbem miasta, dwoma równoramiennymi krzyżami nakrytymi otwartą koroną. 

Cecha miejska, Wrocław

21. Wrocławski znak miejski pojawia sie po 1532 roku i początkowo była to po prostu litera W. Wraz ze stopniowym obniżaniem wymogu ilości srebra w stopie, z 14 do 12 łut, wprowadzono drugi znak obrazkowy, zaczerpnięty z herbu miasta, przedstawiający głowę Św. Jana na misie. 

Cecha miejska, Poznań

22. Poznański cech złotniczy powstał w 1534 roku i od połowy XVI w. posługiwał sie znakiem przedstawiającym dwa skrzyżowane klucze, motywem zaczerpniętym z herbu miasta. Cecha Poznania występuje w dwóch formach, z koroną ponad kluczami i bez. Pan Michał Gradowski postawił tezę, że znak z koroną był używany dla wyrobów o próbie wyższej niż 12 łut. 

Cecha miejska, Berlin

23. Do lat 80-tych XIX wieku berlińskie srebra cechowano znakiem herbu miasta, figurą stojącego niedźwiedzia. 

Cecha miejska, Wiedeń

24. Pierwszy znak cechu wiedeńskiego przedstawiał tarczę z krzyżem, motyw herbu miasta i literę w owalu. Z końcem XVII wieku litera zostaje zastąpiona cyfrą 13 dla określenia próby 13 łut, zaś tarczę flankują cztery cyfry wskazujące date roczną. Podobne znaki, z wyobrażeniem herbu miasta spotykamy na terenie całego Cesarstwa Austrii. Cesarska reforma systemu porbierczego z 1807 roku wprowadziła system liter identyfikujących poszczególne ośrodki. Wiedeń został oznaczony literą A.

 

 

Cecha miejska, Londyn

25.Głowa Loeparda, jeden z najstarszych znaków złotniczych, ustanowiony dekretem króla Edwarda I jako znak potwierdzający jakość stopu jest stosowana w Wielkiej Brytanii od 1300 roku. Z czasem zaczęła być identyfikowana jako cecha miejska Londynu.

Cecha miejska, Kielce

26. Wydana w 1823 roku Instrukcja Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji nakładała na polskich złotników działających na ziemiach zaboru rosyjskiego obowiązek bicia cechy wskazującej miejsce produkcji. Nakaz ten obowiązywał do 1851 roku. Na zdjęciu sygnatura kieleckiego złotnika Kozłowskiego czynnego w latach 30-tych XIX w.

3. Znaki probierzy

Znaki miejskie były wybijane przez reprezentantów cechu, czyli starszych cechowych. Funkcja ta była bardzo prestiżowa i niestety, z natury rzeczy narażona na rozmaite życiowe sytuacje, w tym przekupstwo. Zdarzało się zatem, że opatrzony znakiem cechu przedmiot, powtórnie badany, wykazywał niższą niż obowiązująca jakość stopu. W zależności od ośrodka starsi cechowi pełnili funkcje probierzy przez 12 miesięcy lub przez kilka lat, dodatkowo kilku z nich mogło używać tej samej puncyny do wybicia znaku, zatem trudno było wskazać osobę odpowiedzialną za fałszerstwo. Problem rozwiązano przez wprowadzenie oznaczenia mającego identyfikować osobę probierza. Najwcześniej, bo w 1478 roku znaki probierzy pojawiły się w Wielkiej Brytanii, we Francji stosowano je od 1507 roku. W większych ośrodkach złotniczych na terenie Niemiec, Norwegii, a także w Rosji zaczęto je stosować w pierwszej ćwierci XVIII wieku. Ich forma była dwojaka. Były to inicjały probierza lub pojedyncza litera alfabetu, kolejno nadawana następującym po sobie urzędującym.

cecha probieża Gdańsk

27. Kadencja gdańskiego probierza trwała rok i rozpoczynała się w pierwszym kwartale roku kalendarzowego. Należy to zawsze brać pod uwagę przy datowaniu obiektów na podstawie znaku starszego cechu. Gdańscy probierze początkowo stosowali znaki z inicjałami imion i nazwisk, takie same jak znaki warsztatowe, ale rózniące sie od siebie kształtem pola bądź układem liter. Od drugiej połowy XVIII wieku częściej spotykamy znaki probierzy w formie pojedynczej, pierwszej litery nazwiska. Na fotografii znak Christiana von Hausena, który funkcję probierza pełnił w roku 1763 i 1767. 

cecha probieża Wrocław

28. We Wrocławiu począwszy od 1710 roku probierzom przypisane były kolejne litery alfabetu. Kadencja starszego mogła trwać od kilku do kilkunastu lat. Na zdjęciu cecha probierza oznaczongo literą R, który sprawował swój urząd w latach 1834 - 1839.

cecha probieża Berlin

29. W Berlinie funkcjonował taki sam system jak we Wrocławiu. Od lat 20-tych XIX wieku dodatkowo obok litery głównego probierza, bitej w polu cechy miejskiej, występowała druga litera wskazująca probierza pomocniczego. Na fotografii cecha Berlina z literą K - wyróżnikiem probierza Johanna Christiana Samuela Kessnera (działał w latach 1819-1854) oraz inicjałem z literą B - znakiem probierza pomocniczego, Christiana Friedricha Deppe, aktywnego w latach 1842-1847. 

cecha probieża Petersburg

30. Na rozległych terenach Rosji znaki probierzy wskazywały na inicjały imion i nazwisk, najczęściej w jednym polu z datą roczną. Na zdjęciu znak petersburskiego probierza Dimitrija Twierskoj’a, czynnego w latach 1832 – 1850.




 

Na ziemiach polskich znaki probierzy spotykamy także na wyrobach toruńskich i świdnickich.

4. Znaki próby

Z uwagi na jej złożoność, tej grupie znaków poświęcimy odrębny wpis. W tym miejscu warto wspomnieć, że pierwszymi znakami próby były znaki miejskie, cechowe. Przybicie ich na przedmiocie wskazywało przecież, że trzyma on określoną w przepisach cechu próbę. Z czasem, w miarę stopniowego obniżania ilości srebra wymaganego w stopie, w okresie kiedy jednocześnie wyrabiano przedmioty ze srebra wysoko próbnego a także te o niższej ilości srebra w stopie, obok lub przy cesze miejskiej pojawia się znacznik próby. Bardziej powszechne cyfrowe znaki próby, często jako element znaku miejskiego, stają się w pierwszej połowie XVIII wieku. Spotkamy je na terenach Cesarstwa Austrii czy w Rosji. Samodzielne znaki próby występują najczęściej na wyrobach z terenów Niemiec oraz centralnej i wschodniej Polski, tam, gdzie nie bito cech miejskich.

cecha Wiednia 13 łut

31. Aż do 1867 roku austiackie srebra wyróżniała wysoka, 13 łutowa próba srebra. Na zdjęciu cecha wiedeńska z 1840 roku. 

 

'dwunastka' Majewski

32. W mniejszych ośrodkach Królestwa Kongresowego powszechna była tak zwana „dwunastka”, zatem najczęściej stosowaną próba srebra było 12 łut. Brak cechy miejskiej uniemożliwia nam przypisanie złotnika Majewskiego do konkretnego miejsca na terenie Królestwa. 

Próba 84

33. W Rosji, gdzie wagę srebra mierzono w zołotnikach najniższa i najczęściej spotykana była próba 84. 

Próba 800, Niemcy

34. Od 1884 roku na terenie Niemiec próbę srebra mierzono w promilach a co za tym idzie stosowany był zapis tysięczny. Najczęściej spotykaną jest tu próba 800. 

5. Datowniki

Bliższe datowanie zabytkowych sreber umożliwia badanie znaków miejskich, których formy lub pola ulegały zmianom w różnych odstępach czasu oraz oczywiście wiedza o latach aktywności lub życia złotnika. Pierwszymi znakami, które umożliwiają bardziej precyzyjną datację wyrobów srebrnych były znaki probierzy. W różnych ośrodkach ulegały one zmianie raz do roku lub nawet co kilkanaście lat, w zależności od długości kadencji. W Wielkiej Brytanii i Francji, gdzie trwała ona rok (pamiętać należy, że nie był to rok kalendarzowy), zaś probierze byli oznaczani kolejnymi literami alfabetu, przyjęło się traktować je jako litery datujące, choć nie takie było ich pierwotne przeznaczenie. Pierwsze znaki zawierające bezpośrednie, liczbowe wskazanie daty spotykamy od około połowy XVII wieku. Najczęściej były one wpisane w pole cechy miejskiej i zawierały pełny, czterocyfrowy zapis daty lub tylko dwie ostatnie cyfry daty rocznej.

Litera datująca, Londyn

35. Pomimo, że każdy z urzędów probierczych w brytyjskich miastach stosował tzw. litery datujące, to w każdym z tych ośrodków przyjęty system różnił się kształtem i rodzajem liter (mała lub wielka litera), a także kształtem pola w jakiej literę zamykano. Po rozpoznaniu cechy miejskiej, sięgnięcie do tablic z wykazem krojów liter i ich dat umożliwia umiejscowienie przedmiotu w czasie. Na zdjęciu cecha Londynu z literą datującą dla 1819 roku, w towarzystwie znaku z kroczącym lwem - oznaczenie srebra sterling (925) oraz cechy podatkowej z głową króla Grzegorza III.

Wiedeń, datowanie znaku na srebrze

36. Największe austriackie ośrodki złotnicze (tutaj przykład Wiednia) stosowały pełny zapis daty rocznej w polu cechy miejskiej.

Znaki na srebrach, litera datująca, Wrocław

37. We Wrocławiu, w latach 1843-1887,  poniżej cechy miejskiej bito dwie ostatnie cyfry aktualnej daty rocznej. Tu przykład znaku z 1865 roku.

Datowanie znaków na srebrze, Kongresówka

38. W Rosji od 1729 roku znak daty rocznej towarzyszy cesze probierza. Na ziemiach Królestwa Polskiego pod rosyjskim zaborem, w latach 1851 – 1896 funkcjonował rosyjski system probierczy. Na fotografii, obok cechy złotnika Karola Malcza, znak warszawskiego probierza o inicjałach W.K. z 1857 roku. 

Datowanie zanku na srebrze, Szwecja

39. W 1759 roku w Szwecji wprowadzono jednolity system liter datujących dla wszystkich ośrodków złotniczych. Była to litera alfabetu z cyfrą wskazującą numer serii. Na fotografii znaki wskazujące na manufakturę Befa, miasto Göteborg, próbę srebra 830, znak państwowy Królestwa Szwecji – symbol trzech koron,  literę ‘S w polu sześciobocznym – dodatkowe oznaczenie próby srebra 830, a także datownik F10 dla 1980 roku.

 

6. Znaki probierni państwowych

Wraz z powolnym upadkiem organizacji cechowych w drugiej połowie XVIII wieku, rozwojem struktur państwowych oraz stopniową industrializacją warsztatów złotniczych, zmianie ulega proces tak znakowania wyrobów srebrnych jak i same znaki. Zanikają znaki miejskie z ich różnorodnością. Zastępują je zunifikowane cechy zawierające elementy wymagane dekretami państwowych urzędów probierczych. Znaki te najczęściej zawierają w sobie wyróżniki próby srebra, często symbol miasta, w niektórych państwach także litery datujące. Ze względu na fakt, że probiernictwo było dla państwa źródłem przychodu w postaci podatków, w niektórych krajach pojawią się dodatkowe cechy podatkowe, importowe i eksportowe, a także szereg znaków pomocniczych. Zagadnieniu temu, bardzo rozbudowanemu, poświęcę odrębny wpis, w którym bardziej szczegółowo omówię znaki państwowe tych krajów, skąd pochodzą obiekty najczęściej spotykane obecnie w handlu zabytkowym złotnictwem. Poniżej zamieszczam poglądowe zestawienie.

Cecha państwowa Anglia

40. Brytyjski system znaków probierczych wykształcił się w formie jaką znamy do dziś ok. połowy XVI wieku. Składa się nań cecha miejska, (tutaj dla miasta Sheffield) znak z kroczącym lwem dla srebra sterling, litera datująca oraz cecha warsztatu złotniczego. 

Cecha państwowa, Francja

41. Francuski system probierczy został zunifikowany w 1798 roku i składa się ze znaku państwowego, gdzie kształt pola określa Paryż lub prowincje, a także próby srebra wyrażonej jako cyfra 1 dla próby 950 i cyfra 2 dla próby 800. Znak złotnika otrzymał pole w kształcie rombu. Symbol znaku państwowego zmieniał się i były to: figura koguta, głowa Michała Anioła a następnie głowa Minerwy (na zdjęciu). Występował też szereg znaków dodatkowych. 

Cecha państwowa, Austro-Węgry

42. W latach 1886 – 1922 w Astro-Węgrzech używano cechy z głową bogini Diany z literą będącą wyróżnikiem miejskiej probierni (tu Praga). Kształt pola znaku i cyfra od 1 do 4 wskazywały na próbę srebra. Liczba 3 to znak próby 800.

Cecha państwowa, Niemcy

43. Od 1884 roku na terenie Niemiec dla wyrobów srebrnych obowiązywała gwarancja producencka i złotnicy sami opatrywali swoje wyroby znakiem z koroną Rzeszy, znakiem sierpu księżyca dla oznaczenia srebra oraz znakiem próby srebra mierzonej w promilach. 

Cecha państwowa, Rosja

44. Rosyjski system probierczy ukształtował się w pierwszej połowie XVII wieku i obok znaku złotnika składał się ze znaku probierza z datą roczną oraz cechy miejskiej, a także znaku próby srebra. W 1896 roku znaki te zostały zastąpione jednym ogólno-państwowym znakiem z głową kobiety w kokoszniku w polu owalnym, w które wpisane były także znak próby srebra oraz inicjały probierza, w 1908 roku został zastąpione symbolem probierni. System ten funkcjonował do 1927 roku. 

Cecha państwowa, Polska

45. Polski system probierczy powstały po założeniu Głównego Urzędu Probierczego w Warszawie w 1920 roku nakazywał, aby przedmioty złotnicze opatrywać znakiem z głową kobiety w chuście, początkowo w polu owalnym z obciętymi bokami a po 1931 roku w polu owalnym. Znak zawierał w sobie także literę wskazującą urząd probierczy oraz cyfrę dla oznaczenia próby srebra. Na fotografii cecha Warszawy dla sreber próby 800. 

Posłowie

Koniecznie wypada mi podkreślić, że powyższe zestawienie jest tylko poglądowym przewodnikiem dla osób nie posiadających informacji o sposobach znakowania wyrobów srebrnych, na terenie Europy. Uwzględnia ono w szczególności kraje i okresy, z jakich wyroby najczęściej pojawiają się w zasięgu dzisiejszego kolekcjonera. Ograniczeniem był także fakt, że w materiale ilustracyjnym, z oczywistych względów, bazuję na fotografiach znaków obiektów, jakie faktycznie przeszły przez nasze ręce i których to fotografii jesteśmy autorami. Poniżej podaję spis literatury, jaką posługuję się na co dzień, a która ten fascynujący zakres wiedzy poszerza.

 

Bibliografia:

1. Gradowski, M., Znaki na srebrze, Znaki miejskie i państwowe używane na terenie Polski w jej obecnych granicach, Warszawa 2010

2. Laucevicius E., Vitkauskiene B.R., Lietuvos Ausakalyste: XV-XIX amzius, Wilno, 2001

3. Markezana Y., Les poinçons français d'or, d'argent, de platine de 1275 à nos jours, Turyn 2005

4. Pickford  I., ed., Jackson's Silver and Gold Marks of England, Scotland & Ireland. Atglen 2009.

5. Postnikowa-Łosewa M. M., Płatonowa N. G., Ulianowa B. L., Zołotoje i sieriebriannoje dieło XV-XX ww. (tierritoria SSRR), Moskwa 1995

6. Rosenberg M., Der Goldschmiede Markzeichen, T. I-IV, Frankfurt a M., 1922-1928.

7. Tardy, International hallmarks on silver collected byTardy, Sanderstead 2005.

Informacji o znaku jubilera i zegarmistrza Wilhelma Rothe, przedstawionym na fotografii nr 17 udzielił Pan Janusz Skrzypczak, kolekcjoner i antykwariusz z Galerii 1001 Drobiazgów w Lesznie.